بررسی وضعیت خطاهای مصرف دارو در سالمندان بیسواد و کم سواد مصرف کننده همزمان چند دارو و تبیین دلایل مرتبط با آن و ارائه راهکار: یک مطالعه ترکیبی توضیحی متوالی
Investigating the status of medication error and explaining its causes among illiterate and low littrate older adults with polypharmacy: a sequential mixed-methods study
مجریان: حیدر ندریان , مینا سادات هاشمی پرست
خلاصه روش اجرا: خلاصه روش اجرا: این پژوهش یک مطالعه ترکیبی توضیحی متوالی (sequential explanatory mixed methods design) از نوع پیگیری((Follow up explanations variant است که در دو فاز متوالی شامل جمع آوری و تحلیل داده های کمّی در ابتدا و سپس توضیح نتایج کمّی با یافته های کیفی انجام خواهد گرفت. فاز اول یک مطالعه کمی از نوع مقطعی است که با استفاده از چک لیست خطاهای دارویی به ارزیابی وضعیت خطای مصرف دارو و تعیین رفتارهای سالمندان در زمینه خطاهای دارویی خواهد پرداخت. فاز دوم یک مطالعه کیفی با رویکرد تحلیل محتوای قراردادی است که به تبیین دلایل خطاهای دارویی بر اساس یافته های مرحله اول و نیز ارائه راهکارهای کاهش خطای دارو خواهد پرداخت. در انتهای فاز کیفی از رویکرد تحلیل ریشه ای علل (Root Cause Analysis) بعنوان رویکردی برای ادغام داده های فاز کمی و کیفی و رویکردی برای دسته بندی، اولویت بندی و شناسایی علل ریشه ای خطاهای دارویی و نیز شناسایی بهترین راهکارهای کاهش خطاهای دارویی استفاده خواهد شد. استفاده از این رویکرد برای ادغام یافته های کمی و کیفی این مزیت را ایجاد می کند که صرفا به ارائه علل سطحی و قابل مشاهده ایجاد خطاهای دارویی اکتفا نمی شود و تلاش می شود تا علل اساسی و ریشه ای خطاهای دارویی کشف و ارائه شود. فاز اول: این فاز در قالب یک مطالعه کمی از نوع مقطعی انجام خواهد شد. در این فاز با استفاده از چک لیست خطاهای دارویی، رفتارهای دارویی و انواع خطاهای دارویی شایع در سالمندان مورد ارزیابی قرار می گیرد. همچنین در این بخش ارتباط خطاهای دارویی با برخی از عوامل از جمله عوامل فردی اجتماعی، اطلاعات دارویی و پزشکی با استفاده از پرسشنامه های مربوطه (پرسشنامه اطلاعات دموگرافیک، پرسشنامه اطلاعات دارویی و پزشکی) بررسی می شود. نمونه¬گیری به روش تصادفی ساده در مجتمع های سلامت شهر تبریز اجرا خواهدشد و تعداد 289 نفر به صورت تصادفی ساده انتخاب خواهد شد. پس از اخذ رضایت آگاهانه پرسشنامه مشخصات فردی- اجتماعی، پزشکی، چک لیست اطلاعات دارویی و چک لیست نوع خطاهای دارویی مشارکت کنندگان بدلیل بی سواد و کم سواد بودن سالمندان توسط محقق تکمیل خواهد شد و داده های حاصل تجزیه و تحلیل خواهد شد. فاز دوم: در فاز دوم در قالب یک مطالعه کیفی با رویکرد تحلیل محتوای قراردادی، علل وقوع خطاهای دارویی و راهکارهای مرتبط با آن تبیین خواهد شد. در این فاز بر اساس شایع ترین خطاهای دارویی رخ داده توسط سالمندان که در فاز اول شناسایی شده اند به تبیین علل آشکار و علل ریشه ای خطاهای دارویی و نیز راهکارهای مقابله با آن پرداخته خواهد شد مشارکت کنندگان شامل سالمندان، داروسازان، پزشکان و مراقبان سالمندان می باشند که به صورت هدفمند و با رعایت اصل حداکثر تنوع دعوت به شرکت در مطالعه خواهند شد روش گردآوری داده ها، مصاحبه های فردی نیمه ساختاریافته individual semi structured interview می باشد. برای تجزیه و تحلیل داده های کیفی مطالعه از رویکرد تحلیل محتوای قراردادی استفاده خواهد شد. مدیریت داده های متنی و کدهای استخراج شده با کمک نرم افزار 10 MAXQDA انجام خواهد شد. اطمینان از صحت داده های کیفی براساس معیارهای گوبا و لینکلن صورت خواهد گرفت. پس از استخراج های تم ها از رویکرد تحلیل علل ریشه ای خطا برای دسته بندی و اولویت دادن به علل ایجاد خطا و شناسایی علل اساسی و ریشه ای ایجاد خطاها و در نهایت ارائه راهکارهای کاهش خطای دارویی استفاده خواهد شد. بدین نحو که در این مرحله تم هایی که در مطالعه کیفی بدست آمده است در ترکیب با اطلاعاتی که از فاز کمی مطالعه استخراج شده است، در قالب عوامل مرتبط (contributing factors) لیست می شوند. این عوامل در طبقاتی مانند عوامل فردی، سازمانی و ساختاری لیست می شوند . با استفاده از تکنیک گروه اسمی موارد اولویت دار و نیز علل ریشه ای خطاهای دارویی بر اساس یافته های مطالعه کیفی و کمی بدست آمده توسط اعضا مشخص خواهند شد. از نمودار استخوان ماهی یا نمودار Ishikawa برای طبقه بندی و دسته بندی موارد استخراج شده استفاده خواهد شد. برای تسهیل در روند شناسایی علل ریشه ای از 5 قاعده علیت کمک گرفته خواهد شد. همین رویکرد در مورد شناسایی بهترین راهکارهای کاهش خطاهای دارویی نیز بکار می رود. طی دور دوم تکنیک گروه اسمی بهترین راهکارهای متناسب با علل ریشه ای خطا از بین راهکارهای ارائه شده طبقه بندی، و اولویت بندی شده و در قالب یک جدول ارائه خواهد شد.
اطلاعات کلی طرح 
| مرحله جاری طرح | خاتمه قرارداد و اجرا |
| کد طرح | 68258 |
| عنوان فارسی طرح | بررسی وضعیت خطاهای مصرف دارو در سالمندان بیسواد و کم سواد مصرف کننده همزمان چند دارو و تبیین دلایل مرتبط با آن و ارائه راهکار: یک مطالعه ترکیبی توضیحی متوالی |
| عنوان لاتین طرح | Investigating the status of medication error and explaining its causes among illiterate and low littrate older adults with polypharmacy: a sequential mixed-methods study |
| نوع طرح | طرح - پایان نامه |
| اولویت طرح | سبک زندگی،کیفیت زندگی و سلامت روان سالمندان |
| نوع مطالعه | مطالعات کیفی (Qualitative) |
| تحقیق در نظام سلامت | بلی |
| آیا طرح پایاننامه دانشجویی است؟ | بله |
| مقطع پایان نامه | دکتری تخصصی PhD |
| مدت اجرا - ماه | 18 |
| نوآوری و ضرورت انجام تحقیق | سالمندان در معرض ابتلای همزمان به چندین بیماری و افزایش بار مولتی کوموربیدیتی (Multicomorbidity) و به تبع آن افزایش مصرف دارو قرار دارند. دریافت همزمان چند دارو یا پلی فارمیسی (Polypharmacy) به مصرف منظم 5 دارو یا بیشتر در هر رژیم دارویی اطلاق می شود. پلی فارمیسی در سالمندان شیوع بالایی دارد. خطاهای مصرف دارو با مصرف همزمان چند دارو شایع اند. خطای مصرف دارو توسط بیمار (Patient Error) زمانی رخ می دهد که یک دارو توسط پزشک تجویز شده است اما در دوز اشتباه، در زمان اشتباه، و یا با سایر داروها بدلیل ظاهر یا نام مشابه اشتباه گرفته می شود، و یا به اشتباه نگهداری می شود به گونه ای که اثربخشی درمانی آن تحت تاثیر قرار می گیرد. خطاهای دارویی یک نگرانی عمده برای سیستم های بهداشتی محسوب می شوند چراکه می توانند اثربخشی درمانی را کاهش داده و هزینه ها را افزایش دهند. خطاهای مصرف دارو توسط سالمندان از علل مختلفی نشات می گیرند. علاوه بر مصرف همزمان چندین دارو که سالمندان را در معرض افزایش احتمال خطا قرار می دهد، وابستگی به مراقب، همبودی بیماری ها، پیچیدگی رژیم درمانی، مزمن بودن بیماری و وضعیت اقتصادی-اجتماعی از جمله عوامل مرتبطی هستند که می توانند در خطاهای دارویی نقش داشته باشند. علاوه بر نقش بیمار، پزشک و داروساز، در محیط های خارج بیمارستانی، مراقبان سالمندان نیز نقش مهمی در اطمینان از استفاده ایمن از روش های درمانی دارند. از سوی دیگر سالمندان با تحصیلات پایین بیشتر از سایر همتایان خود در معرض مشکلات ارتباطی قرار دارند. سواد پایین و تعداد متعدد داروها با درک نادرست دستورالعمل¬های موجود بر روی لیبل داروها مرتبط است. سالمندان با تحصیلات پایین نیاز به توضیحات و مشاوره¬های طولانی تر با یک شیوه گفتاری واضح تر دارند. از اینرو توجه ویژه به نیازها و ترجیحات ارتباطی سالمندان با تحصیلات پایین در فرآیندهای ارتباطات سلامت از وظایف متخصصین بهداشتی است. تاکنون اقدامات متعددی برای کاهش خطاهای مصرف دارو بکار رفته اند، اما اثربخشی این مداخلات در سالمندان بیسواد و کم سواد مورد تردید است. هنگامی که یک رخداد نامطلوب اتفاق می افتد، مهم این نیست که دریابیم چه کسی مرتکب اشتباه شده است، بلکه باید بررسی کنیم علت شکست مکانیسم های دفاعی در برابر پیدایش خطا چه بوده است. تجزیه و تحلیل علت ریشه (RCA) یک فرآیند سیستماتیک برای شناسایی "دلایل اصلی" مشکلات یا رویدادها و رویکردی برای پاسخ به آنها است که هدف آن بررسی گذشته نگر و شناسایی علل واقعی یک نتیجه خاص به منظور شناسایی راه حل های مناسب است. این نوع تجزیه و تحلیل به ما کمک می کند تا بدانیم چه اتفاقی افتاده است ، چرا اتفاق افتاده است ، و در نتیجه به شناسایی ، اصلاح و حذف رویدادهای مشابه در آینده کمک می کند. تجزیه و تحلیل علت ریشه به طور گسترده ای به عنوان یک روش اصلی برای یادگیری از اشتباهات و کاهش خطرات استفاده شده است. علی رغم اینکه به علل خطاهای دارویی در منزل بصورت پراکنده در مطالعات قبلی اشاره شده است اما تاکنون در قالب یک رویکرد سیستماتیک شناسایی علت، به بررسی علل اصلی و ریشه ای خطاهای صورت گرفته توسط سالمندان در منزل پرداخته نشده است. این مطالعه بر آن است تا به سایر عوامل دخیل در ایجاد خطا که از خارج از منزل سالمند شکل می گیرد و در نهایت منجر به شکل گیری خطای دارویی توسط سالمند در منزلش می شود با یک رویکرد موشکافانه بپردازد. در واقع در این مطالعه به بررسی علل ریشه ای خطای دارویی توسط سالمند در منزل از لحظه تجویز دارو توسط پزشک، تحویل دارو توسط داروساز، مدیریت دارو توسط مراقب و در نهایت شکل گیری خطا توسط خود سالمند توجه خواهد شد. از سوی دیگر تا کنون راهکارهای کاربردی و نظامند برای کاهش خطا مبتنی بر دیدگاه های همه افراد بالقوه در ایجاد خطا ارائه نشده است. در این مطالعه با استفاده از یک رویکرد میکس متد به بررسی علل ریشه ای ایجاد خطا از دیدگاه سالمندان، مراقبان سالمندان، پزشکان و داروسازان و نیز راهکارهای کاهش خطاهای مصرف دارو در سالمندان پرداخته خواهد شد. لذا این مطالعه با هدف تبیین خطاهای دارویی توسط سالمندان در منزل و ارائه استراتژی های جامع و کاربردی برای کاهش خطای مصرف دارو در خانه بر اساس رویکرد تحلیل ریشه ای علت در سالمندان بیسواد و کم سواد مصرف کننده همزمان چند دارو طراحی و انجام خواهد شد. |
| اهداف اختصاصی |
تعیین شیوع خطاهای دارویی در بین سالمندان -
تعیین فراوانی انواع خطاهای دارویی در طی یکسال گذشته در سالمندان -
تعیین فراوانی کل خطاهای دارویی صورت گرفته در طی یکسال گذشته در سالمندان -
تعیین فراوانی خطاهای دارویی بر حسب ویژگی های جمعیت شناختی، پزشکی و دارویی سالمندان -
شرکت کنندگان ، (سالمندان، داروسازان، پزشکان و مراقبین غیررسمی سالمندان) ، خطای مصرف دارو را چگونه توضیح می دهند؟ از نظر شرکت کنندگان ، (سالمندان، داروسازان، پزشکان و مراقبین غیررسمی سالمندان) دلایل خطاهای دارویی کدام است؟ با توجه به دلایل ذکر شده، شرکت کنندگان چه راهکارهایی را برای کاهش خطاهای مصرف دارو پیشنهاد می کنند؟ علل ریشه ای خطاهای دارویی کدامند؟ سؤالات پژوهش کیفی، پس از جمع آوری و تحلیل یافته های کمّی مطالعه تعدیل خواهند شد. |
| چکیده انگلیسی طرح | This study is a sequential explanatory mixed methods design that will be done in two consecutive phases including quantitative phase and then qualitative phase. The first phase is a quantitative cross-sectional study that will assess the status of medication errors in the elderly using a medication error checklist. The second phase is a qualitative study with a conventional content analysis approach that will explain the reasons for medication errors based on the findings of the first phase and also provide strategies to reduce medication errors. At the end of the qualitative phase, the Root Cause Analysis approach will be used as an approach to integrate quantitative and qualitative phase data and an approach to categorize, prioritize and identify the root causes of medication errors and identify the best ways to reduce medication errors. |
| کلمات کلیدی | چنددارویی (Polypharmacy) تعریف نظری: مصرف همزمان چند دارو یا پلی فارمیسی (Polypharmacy) در متون علمی به مصرف همزمان و منظم 5 دارو یا بیشتر در هر رژیم دارویی اطلاق می شود (3). تعریف عملی: در این مطالعه منظور از چنددارویی مصرف همزمان 5 دارو یا بیشتر توسط یک سالمند تعریف می شود. سالمند تعریف نظری: سالمندی عبارت است از اضمحلال تدریجی در ساختمان و ارگانیسم بدن که بر اثر دخالت عامل زمان پیش می آید. بطور قراردادی سالمندی را مترادف با سن 60 سال و بالاتر می دانند (40). تعریف عملی: در این مطالعه منظور از سالمند افراد 60 ساله و بالاتر می باشند. سوادی و کم سوادی تعریف نظری: طبق تعریف دیکشنری آکسفورد بیسوادی به عدم توانایی خواندن و نوشتن، یا توانایی بهکاربردن زبان برای خواندن، نوشتن، گوشدادن و سخنگفتن، فقدان تحصیلات، و عدم وجود دانش مشخص در یک زمینه خاص اطلاق می¬شود (41). طبق تعریف یونسکو سواد به عنوان توانایی درک ، ارزیابی ، استفاده و تعامل با متون نوشتاری برای مشارکت در جامعه ، دستیابی به اهداف خود و توسعه دانش و پتانسیل فرد تعریف شده است. یونسکو فرد بیسواد را فردی تعریف می کند که نمی تواند یک جمله ساده و کوتاه در مورد زندگی روزانه خود بنویسد و بخواند. افراد بیسواد هرگز به مدرسه نرفته¬اند و حتی قادر به نوشتن کلمات نیز نیستند (42). کم سوادی نیز بعنوان اختلال در خواندن و نوشتن و استفاده موثر از اعداد تعریف می¬شود (43). تعریف عملی: در این مطالعه منظور از بیسوادی و کم سوادی در این مطالعه تحصیلات کمتر از 5 سال تحصیلی می¬باشد. خطای دارویی (Medication Error) تعریف نظری: خطای دارویی (Medication Error) هر گونه واقعه قابل پیشگیری تعریف می شود که ممکن است موجب مصرف نامناسب دارو یا آسیب بیمار شود در حالیکه دارو در کنترل شاغلین بهداشتی، بیمار یا مصرف کننده است (4). خطای مصرف دارو توسط بیمار (Patient Error) زمانی رخ می¬دهد که یک دارو توسط پزشک تجویز شده است اما در دوز اشتباه، در زمان اشتباه، و یا با سایر داروها بدلیل ظاهر یا نام مشابه اشتباه گرفته می شود، و یا به اشتباه نگهداری می شود به گونه ای که اثربخشی درمانی آن تحت تاثیر قرار می گیرد. همچنین خطای مصرف توسط بیمار با استفاده ناصحیح از ابزارها نیز می¬تواند رخ دهد (5). در خطای دارویی علاوه بر اینها توجه به زمان مصرف دارو هم اهمیت دارد. مثلا همراه غذا یا وسط غذا یا با معده خالی. یا تکنیک استفاده از ابزار. نکته حائز اهمیت در اینجا این است که باید بین خطاهای مصرف دارو با تبعیت از درمان تفاوت قائل شد. عدم تبعیت از درمان عمدتا حالت داوطلبانه و عمدی دارد در حالیکه خطاهای مصرف دارو بصورت غیرداوطلبانه و غیرعمدی رخ می¬دهد. از سوی دیگر خطاهای مصرف دارو غالبا کشف نمی¬شوند، مگر اینکه ارائه دهنده بهداشتی در هر ویزیت داروها را بررسی کند (3). تعریف عملی: خطای دارویی در این مطالعه بعنوان هر گونه انحراف از تجویز پزشک تعریف می شود که شامل: زمان غلط مصرف دارو، دوز اشتباه (کم یا زیاد)، فراموشی مصرف دارو، مصرف مجدد داروها (مصرف دوپلیکیت)، مصرف داروها بجای همدیگر، حذف دارو، نگهداری غلط دارو، استفاده غلط از ابزارها، طریقه مصرف غلط دارو (مصرف خوراکی بجای مصرف موضعی)، مصرف داروهای قبلی، عدم رعایت شرایط مصرف دارو به همراه غذا (وسط غذا، بعد از غذا، قبل از غذا)، عدم رعایت شرایط مصرف دارو با سایر داروها (مصرف همزمان داروهایی که پزشک یا داروساز به عدم مصرف همزمان آنها تاکید کرده)، مصرف داروی تاریخ مصرف گذشته، مصرف داروی بدون نسخه، مصرف داروی فرد دیگرخواهد بود. تحلیل ریشه ای علت (Root Cause Analysis) تعریف نظری: تجزیه و تحلیل علت ریشه (RCA) یک فرآیند سیستماتیک برای شناسایی "دلایل اصلی" مشکلات یا رویدادها و رویکردی برای پاسخ به آنها است که هدف آن بررسی گذشته نگر و شناسایی علل واقعی یک نتیجه خاص به منظور شناسایی راه حل های مناسب است. فرض RCA بر این است که جلوگیری و حل مسائل اساسی بسیار موثر تر از برطرف کردن علایم بطور موقت است. این نوع تجزیه و تحلیل به ما کمک می کند تا بدانیم چه اتفاقی افتاده است ، چرا اتفاق افتاده است ، و در نتیجه به شناسایی ، اصلاح و حذف رویدادهای مشابه در آینده کمک می کند. تجزیه و تحلیل علت ریشه به طور گسترده ای به عنوان یک روش اصلی برای یادگیری از اشتباهات و کاهش خطرات استفاده شده است (28,29). تعریف عملی: در این پژوهش از تحلیل ریشه ای علل برای ترکیب و ادغام داده های کمی و کیفی استفاده خواهد شد. برای گزارش علل ریشه ای خطا از نمودار استخوان ماهی استفاده خواهد شد. راهکارهای کاهش خطاهای دارویی در قالب یک جدول ارائه خواهند شد. تعيين کننده اجتماعي سلامت |
| ذینفعان نتایج طرح |
اطلاعات مجری و همکاران
| نام و نامخانوادگی | سمت در طرح |
|---|---|
| حیدر ندریان | استاد راهنمای اول (آموزشی ) |
| مینا سادات هاشمی پرست | استاد راهنما دوم (آموزشی ) |
| حمید اله وردی پور | مشاور |
| الناز شاسب | مشاور |
| نفیسه قصاب عبدالهی | دانشجوی مالک پایان نامه |
اطلاعات تفضیلی
| حوزه خبر | خبر |
|---|---|
| رسانه ها و مردم | عنوان خبر تغییرات مرتبط با سن، ضعف خودمدیریتی، نقصان ارتباط، ناکارآمدی سیستم بهداشتی و مشکلات عرضه دارو از علل خطاهای دارویی در سالمندان بیسواد و کم سواد بود.متن خبر خطاهای دارویی در سالمندان تهدیدی برای ایمنی و سلامت بیمار محسوب میشود. فراوانی خطاهای دارویی در طی شش ماه گذشته 69% بود. پنج خطای دارویی شایع شامل فراموشی مصرف دارو، عدم رعایت شرایط مصرف دارو با غذا، زمان نامناسب، مصرف دوز کم یا زیاد بود. علل خطاهای دارویی شامل تغییرات مرتبط با سن، ضعف خود مدیریتی مصرف دارو، باورهای بازدارنده مصرف صحیح دارو، فقدان استقلال عملکردی، نقصان آموزش و ارتباط موثر، ناکارآمدی سیستم بهداشتی و مشکلات مرتبط با تولید، عرضه و تقاضای دارو بودند. علل ریشه ای شامل عدم آشنایی پزشکان با دستورالعملهای دارونویسی، سواد سلامت پایین جامعه، نبود سیستم مراقبتی حمایت کننده از سالمندان، عدم آموزش کافی مراقب، خلاء در کوریکولوم آموزشی، شرایط اقتصادی نابسامان، فقدان سامانه یکپارچه سوابق، طراحی نامناسب بسته بندی توسط شرکت های دارویی و عدم آشنایی دارویار با وظایف قانونی بود. علی رغم اینکه خطاهای دارویی توسط سالمند در منزل و توسط خود فرد رخ می دهند، اما علت اصلی زمینه ساز ایجاد این خطاها را باید در جایی خارج از خانه سالمند جستجو کرد. این مطالعه با علت یابی ریشه ای خطاهای دارویی و ارائه راهکارهای مبتنی بر شواهد، محققان و سیاستگذاران بهداشتی را در تدوین مداخلات کاهنده خطا یاری کرد. |
| متخصصان و پژوهشگران | عنوان خبر متن خبر |
| سیاستگذاران درمانی | عنوان خبر متن خبر |
| سیاستگذاران پژوهشی | عنوان خبر متن خبر |
| لینک (URL) مقاله انگلیسی مرتبط منتشر شده 1 |
