طراحی، اجرا و ارزشیابی برنامه مداخله¬ مراقبت حمایتی در منزل برای سالمندان تنها: یک مطالعه امکان سنجی در شهر گرگان

مجریان: حیدر ندریان , احمد کوشا

خلاصه روش اجرا: خلاصه روش اجرا: مطالعه حاضر از نوع ترکیبی (Mixed Method) است که با مدل همزمان تو در تو (Concurrent nested method) اجرا خواهد شد. این مطالعه در سه فاز‌‌‍‍‍‍، شامل دو فاز کمی و یک فاز کمی–کیفی انجام خواهد شد. فاز اول (طراحی): این فاز در دو مرحله شامل بررسی سریع متون و مطالعه¬ی مقطعی می¬باشد که با هدف طراحی برنامه مداخله-ای مراقبت حمایتی در منزل انجام خواهد شد. در مرحله اول بررسی سریع متون انجام خواهد گرفت و مجموعه¬ای از مطالعات و مستندات در زمینه ویژگیهای مداخلات مراقبت¬ حمایتی مبتنی بر شبکه های اجتماعی برای سالمندان استخراج خواهد شد. پس از مرور مستندات حاصل یک دسته¬بندی از اهداف، استراتژی¬ها، فعالیت¬ها، ویژگیهای اصلی (مانند نوع شبکه اجتماعی، راهکارهای افزایش دسترسی به شبکه، الزامات اجرایی و ...) و سرفصل محتواهای استفاده شده در مطالعات مختلف تهیه خواهد شد. در مرحله دوم، یک مطالعه مقطعی انجام خواهد شد. براساس گزارش مرکز بهداشت استان گلستان تعداد 223 نفر سالمند تنها تحت پوشش مرکز بهداشت شهرستان گرگان قرار دارند و تمامی این سالمندانی که دارای معیارهای ورود به مطالعه باشند به صورت روش سرشماری ثبت نام خواهند شد. به این صورت ابتدا لیست اسامی سالمندان تنها از مرکز بهداشت استان گلستان گرفته خواهد شد سپس با این افراد تماس گرفته خواهد شد. سالمندان تنهایی که دارای معیارهای ورود به مطالعه باشند برای شرکت در مطالعه دعوت خواهند شد. پس از موافقت سالمندان تنها، روز و تاریخ مشخصی برای مصاحبه با این افراد تعیین خواهد شد. همچنین سرویس ایاب و ذهاب نیز برای سالمندان تنهای شرکت در مطالعه در نظر گرفته خواهد شد. لازم به ذکر است که فرآیند مصاحبه جهت تکمیل پرسشنامه ها با سالمندان گروه هدف در کانون سالمندی جهاندیدگان که یک نهاد NGO است و در شهر گرگان دایر است انجام خواهد شد. پرسشنامه¬های احساس تنهایی، کیفیت زندگی، سلامت عمومی، خود مراقبتی، حمایت اجتماعی، شبکه اجتماعی و چند سوال باز در رابطه با خدمات مورد نیاز برای مراقبت در منزل در میان سالمندان تنها تکمیل خواهد شد تا عوامل پیش¬بینی¬¬کننده احساس تنهایی، کیفیت زندگی و سلامت عمومی در جمعیت مورد مطالعه تعیین شود. فرایند مصاحبه در میان سالمندان تنها با رعایت پروتکل¬های بهداشتی انجام خواهد شد، به این صورت که فاصله حداقل دو متر و استفاده از ماسک حتما رعایت خواهد شد. هنگام مراجعه سالمند به کانون سالمندی جهاندیدگان یک بسته بهداشتی حاوی ماسک و دستکش در اختیار وی قرار خواهد گرفت و با رعایت فاصله اجتماعی پرسشنامه¬های مورد نظر تکمیل خواهد شد. همچنین تکمیل پرسشنامه¬ها با یک شرایط تعاملی و در دو یا سه فاصله زمانی برای استراحت سالمند (به تشخیص پژوهشگر) به همراه پذیرایی انجام خواهد شد. پذیرایی مختصر با رعایت پروتکل بهداشتی به صورت پکیج از پیش آماده خواهد شد و هنگام مصاحبه در اختیار سالمند قرار خواهد گرفت. با توجه به زیاد بودن تعداد سوالات، در صورتی¬که سالمند در طی یک روز توانایی پاسخ¬گویی به سوالات را نداشته باشد، با موافقت سالمند تکمیل بقیه سوالات به روزهای آتی (با هماهنگی سالمند) موکول خواهد شد. به سالمندان تنهای شرکت کننده در مرحله اول در مورد مرحله دوم مطالعه توضیحاتی داده خواهد شد و اسامی افراد علاقمند برای ورود به مرحله دوم مطالعه ثبت خواهد شد. در نهایت این فاز، اطلاعات جمع آوری شده از سالمندان وارد نرم افزار SPSS. V. 26 خواهد شد تا مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد. فاز دوم (اجرا): در این مرحله یک مطالعه قبل و بعد با گروه کنترل انجام خواهد شد پس از اتمام مرحله اول مطالعه (مطالعه مقطعی)، برای سالمندان تنهایی که در مرحله اول مطالعه تمایل خود را برای شرکت در مرحله دوم اعلام کرده بودند، یک شبکه اجتماعی واتس آپ (همدم) زیر نظر کانون سالمندی جهاندیدگان تشکیل خواهد شد. (لازم به ذکر است کانون سالمندی جهاندیدگان گرگان خود دارای یک شبکه اجتماعی واتس آپ می¬باشد و تشکیل شبکه اجتماعی همدم برای مرحله مداخله زیر نظر این نهاد انجام خواهد شد). این سالمندان تنها وارد شبکه اجتماعی همدم خواهند شد. اسامی این سالمندان نیز در دفتر اجرای طرح در کانون سالمندی جهاندیدگان توسط پژوهشگر مطالعه ثبت خواهد شد. اسامی سالمندان تنهایی که دارای مبایل هوشمند نباشند ولی مبایل ساده یا تلفن ثابت داشته باشند نیز در این دفتر ثبت خواهند شد. با توجه به اینکه حدود 1200 سالمند بالای 60 سال عضو کانون سالمندی جهاندیدگان هستند، از بعضی از سالمندان غیر تنها علاقمند که عضو کانون سالمندی جهاندیدگان هستند خواسته می¬شود که در مرحله دوم مطالعه به عنوان داوطبین علاقمند برای کمک به سالمندان تنها وارد مطالعه شوند. پس از انتخاب سالمندان غیرتنهای علاقمند، اسامی آن¬ها نیز در دفتر اجرای طرح به عنوان یاور همسال ثبت خواهد شد. گروه کنترل از یکی از شهرستان¬های استان گلستان (علی آباد کتول ) که از نظر بافت فرهنگی مانند شهر گرگان می¬باشد، انتخاب خواهند شد. شصت و چهار نفر سالمند تنها (دو برابر گروه مداخله) که تحت پوشش مرکز بهداشت شهرستان علی آباد کتول قرار دارند و دارای معیارهای ورود به مطالعه باشند با استفاده از روش نموه گیری در دسترس جهت تکمیل پرسشنامه¬های احساس تنهایی، کیفیت زندگی، سلامت عمومی، خود مراقبتی، حمایت اجتماعی، شبکه اجتماعی وارد مطالعه خواهند شد. پس از ثبت نام سالمندان تنها و غیر تنها که تمایل به شرکت در مرحله دوم مطالعه باشند، پژوهشگر جلسه¬ای را در کانون سالمندی جهاندیدگان با رعایت پروتکل¬های بهداشتی (فاصله حداقل دو متر، استفاده از ماسک) تشکیل خواهد داد، تا سالمندان از نزدیک با یکدیگر آشنا شوند. در این جلسه ضمن معرفی سالمندان به یکدیگر، جهت حفظ اصول اخلاقی و ایمنی یک پرونده اجرایی طرح برای هر یک از شرکت¬کنندگان تشکیل خواهد شد که در این پرونده اطلاعات دموگرافیک سالمند، فرزندان، سابقه خانوادگی فرد، آدرس کامل محل زندگی ، شماره تلفن و 3 شماره تلفن از وابستگان آنها در کانون سالمندی جهاندیگان ثبت و نگهداری خواهد شد. در این جلسه پژوهشگر از هر کدام از سالمندان می¬خواهد که لیستی از توانمندی¬ها و مهارت¬های خود (نقاشی، آشپزی، موسیقی، کتاب¬خوانی، یادگیری زبان خارجی، نحوه کار با موبایل¬های پیشرفته و غیره) را اعلام کنند. به این ترتیب پژوهشگر لیستی از سالمندان (تنها و غیر تنها) به همراه توانمندی¬ها و مهارت¬ها خواهد داشت همچنین سالمندان حاضر در جلسه نیز با توانایی¬ها و علاقمندی¬های یکدیگر آشنا خواهند شد. سپس پژوهشگر لیست توانمندی¬ها را در شبکه اجتماعی همدم مجددا ثبت خواهد کرد. پژوهشگر جلسه حضوری اعلام می¬کند که در صورتی¬که سالمندی (تنها یا غیر تنها) نیاز به دریافت خدمت خاصی داشت می تواند در شبکه اجتماعی همدم اعلام کند تا مدیر از میان اعضای گروه فردی که توانایی ارائه خدمت مورد نظر را برای سالمند نیازمند خدمت را داراست و بهترین گزینه جهت ارائه خدمت از نظر مدیر است را انتخاب کند. همچنین مدیر شبکه (پژوهشگر) دو نفر از همکاران طرح در صورت در دسترس نبودن وی به آن¬ها معرفی خواهد کرد، تا سالمندان بتوانند با این افراد تماس گرفته و خدمت مورد نظر را دریافت کنند. سپس، سالمند نیازمند خدمت و سالمند حامی توسط مدیر شبکه با همدیگر ارتباط داده می شوند تا فرایند خدمت رسانی صورت گیرد. مثلا در صورتی¬که یک سالمند برای یک روز توانایی تهیه غذای خود را نداشت یکی از سالمندان حاضر در شبکه اجتماعی که قبلا توانایی خود را در زمینه انجام آشپزی اعلام کرده است با سالمند نیازمند غذا ارتباط داده می شود تا وعده¬ غذایی مورد نظر را برای وی تهیه نماید. برای سالمندانی که شرایط اتصال به اینترنت نداشتند یا دارای موبایل هوشمند نباشند یا مبایل ساده یا شماره تلفن ثابت داشتند، شماره تلفن پژوهشگر یا دو نفر از همکاران طرح در اختیار آنها قرار خواهد گرفت و از آنها خواسته میشود که در صورت نیاز به خدمتی با شماره تلفن¬های ارائه شده تماس بگیرند تا مدیر یا همکاران وی بهترین گزینه از میان سالمندان حامی را جهت کمک به وی معرفی نماید. همچنین به تمامی سالمندان اعلام خواهد شد که در صورتیکه در جریان ارائه خدمت به سالمند مشکلی برای وی ایجاد شودکه منجر به آسیب مالی و جانی شود، مسئله از طریق قانونی قابل پیگیری خواهد بود. لازم به ذکر است که به همه سالمندان حاضر شده در شبکه اجتماعی توضیح داده خواهد شد که "ارائه خدمات توسط شما برای همسالان بدون دریافت هیچ گونه حقوق یا حمایت مالی خواهد بود و شما این خدمات را بدون هیچ چشم¬داشت مالی برای همسال خود انجام خواهید داد. چه بسا روزی نیز شما به خدمت خاصی نیاز پیدا کنید و توسط دیگر افراد حاضر در شبکه حمایت شوید". دلیل انتخاب گروه همسالان برای ارائه خدمات مراقبت در منزل نفع دو طرفه ای می¬باشد که سالمندان از یکدیگر دریافت می¬کنند. سالمندان به علت درک متقابلی که از مشکلات یکدیگر در جامعه دارند به احتمال زیاد با تمایل بیشتری از فرصت¬های به وجود آمده برای کمک به یکدیگر استفاده می¬کنند. همچنین هر سالمند که فعالیتی را به عنوان یاور در قبال فرد سالمند همسال خود انجام می-دهد، چه بسا در موقعیتی دیگر در صورت اعلام نیاز از طرف یک سالمند دیگر حمایت دریافت کند فاز سوم (ارزشیابی): این فاز نیز در دو مرحله همزمان اجرا خواهد شد. در مرحله اول، پس آزمون پس از راه اندازی شبکه اجتماعی در سه نوبت انجام خواهد شد. به این ترتیب که سالمندان شرکت¬کننده در مطالعه (سالمندان شرکت کننده در شبکه همدم (گروه مداخله) و سالمندان تنهای شرکت¬کننده از شهر علی آباد (گروه کنترل) پرسشنامه¬های احساس تنهایی، کیفیت زندگی، سلامت عمومی، حمایت اجتماعی، شبکه اجتماعی و خودمراقبتی را بلافاصله ، سه ماه و 6 ماه بعد از راه اندازی شبکه همدم تکمیل خواهند نمود. به عنوان مرحله دوم و همزمان با مرحله اول این فاز، به¬ منظور شناسایی علل عدم بهبود احتمالی احساس تنهایی و دیگر متغیرهای پیامد و نیز شناسایی نقاط ضعف و قوت شبکه همدم یک مطالعه کیفی نیز با استفاده از مصاحبه¬ی نیمه ساختار یافته انجام خواهد گرفت. شرکت¬کنندگان اصلی (Core Participants) در فاز کیفی، سالمندانی خواهند بود که علیرغم شرکت منظم در برنامه مداخله نمرات نامطلوبی را در متغیرهای پیامد (به ویژه احساس تنهایی) خواهند داشت. در صورت نیاز با دیگر افراد سالمند شرکت¬کننده در مطالعه و افراد ارائه¬دهنده مراقبت¬های حمایتی در منزل در بستر شبکه همدم طی اجرای برنامه مصاحبه خواهد شد. همچنین در صورت نیاز با سایر سالمندان گروه کنترل نیز مصاحبه عمیق نیمه ساختاریافته نیز انجام خواهد شد. در مرحله کیفی، مطالعه با رویکرد تحلیل محتوای قراردادی (Conventional Content Analysis) خواهد بود. نتایج حاصل از این ارزشیابی جهت اصلاح نقاط ضعف و قوت برنامه استفاده خواهد شد. در نهایت، خروجی مطالعه حاضر پروتکل نهایی تشکیل شبکه اجتماعی (همدم) جهت ارائه خدمات مراقبت حمایتی در منزل برای سالمندان تنها تهیه خواهد شد که جهت بررسی و امکان‌سنجی مطالعات پایلوت بر روی آن، به مقامات ذیربط ارائه خواهد شد. امکان سنجی انجام مطالعه فرایند اجرایی مطالعه حاضر و نیز تعمیم نتایج حاصل از آن به جامعه بزرگتر همراه با چالشهای متعددی خواهد بود که تیم تحقیق با لحاظ نمودن مؤلفه های امکان سنجی (feasibility) ذیل سعی بر پیش بینی و مرتفع نمودن آنها خواهد نمود: مؤلفه اول: ارزشیابی ظرفیت نمونه گیری و ویژگی های نمونه حاصل (Recruitment Capability and Resulting Sample Characteristics). مؤلفه دوم: ارزشیابی و پالایش روش های جمع آوری داده و سنجش نتایج (Evaluation and Refinement of Data Collection Procedures and Outcome Measures). مؤلفه سوم: ارزشیابی پذیرش و مناسب بودن روشهای مداخله و مطالعه (Evaluation of Acceptability and Suitability of Intervention and Study Procedures). مؤلفه چهارم: ارزشیابی منابع و توانایی مدیریت و اجرای مطالعه و مداخله (Evaluation of Resources and Ability to Manage and Implement the Study and Intervention). مؤلفه پنجم: ارزشیابی مقدماتی از واکنشهای (پاسخهای) مشارکت کنندگان به مداخله (Preliminary Evaluation of Participant Responses to Intervention).