تاثیر برنامه "آموزش سلامت قاعدگی" با بهره گیری از رویکرد ارتقای مهارتهای ارتباطی مادر-دختر بر آگاهی و عملکرد دختران نوجوان در زمینه سلامت قاعدگی

مجریان: حمید اله وردی پور

خلاصه روش اجرا: این پژوهش از نوع مطالعات مداخله ای و از نوع مطالعات قبل و بعد به همراه گروه کنترل می باشد و با هدف تاثیر برنامه "آموزش سلامت قاعدگی" با بهره گیری از رویکرد ارتقای مهارتهای ارتباطی مادر-دختر بر آگاهی و عملکرد دختران نوجوان در زمینه سلامت قاعدگی و بر روی دانش آموزان دختر نوجوان 12 تا 14 ساله (پایه های هفتم، هشتم و نهم) شهرستان بوکان انجام خواهد گرفت.استراتژی ارتباطی پیشنهادی برای این مطالعه استفاده از مادران بعنوان میانجی و از طریق افزایش مهارتهای ارتباطی مادر-دختر می باشد و برای انتخاب نمونه¬های پژوهش، از روش نمونه گیری تصادفی استفاده خواهد شد. ابتدا فهرستی از مدارس دخترانه متوسطه اول دولتی و غیردولتی شهری تهیه خواهد شد. سپس چهارمدرسه بصورت تصادفی انتخاب (2مدرسه دولتی و 2 مدرسه غیر دولتی) و سپس بصورت تصادفی یک مدرسه دولتی و یک مدرسه غیر انتفاعی در گروه مداخله و یک مدرسه دولتی و یک مدرسه غیر انتفاعی در گروه شاهد قرار خواهند گرفت. سپس در هر مدرسه بر اساس پایه های هفتم تا نهم و بر اساس برآورد حجم نمونه ، از هر پایه یک کلاس به شکل تصادفی انتخاب و از لیست کلاس نمونه گیری تصادفی ساده تا رسیدن به حجم نمونه مطلوب ادامه خواهد یافت. سپس با مشخص شدن نمونه ها، از دانش آموزان و مادرانشان برای شرکت در مطالعه دعوت به عمل خواهد آمد. برای ارزشیابی برنامه مداخله ، ارزشیابی تشخیصی(Diagnostic Evaluation) قبل از مطالعه و برای ارزشیابی اثر بخشی برنامه پس از اتمام مداخله ارزشیابی اثر (Impact Evaluation) و دو ماه بعد ارزشیابی نتایج مداخله (Outcome Evaluation) بعمل خواهد آمد. ابزارهای گردآوری اطلاعات در این پژوهش پرسشنامه های میزان آگاهی و عملکرد دختران نوجوان درباره بهداشت قاعدگی، PSST و VAS، والد– فرزندی خواهد بود: پرسشنامه میزان آگاهی و عملکرد دختران نوجوان درباره سلامت قاعدگی: پرسشنامه ای محقق ساخته است که میزان آگاهی و و عملکرد دختران نوجوان درباره بهداشت قاعدگی را می سنجد. این مقیاس دارای 45 گویه می باشد. ﻛﻪ ﺷﺎﻣﻞ 3 ﻗﺴﻤﺖ ﻣﺸﺨﺼﺎت فردی- اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ، ﺳﺆاﻻت آﮔﺎﻫﻲ و ﻋﻤﻠﻜﺮد است.. ﺑﺨﺶ آگاهی شامل 11 ﺳﺆال 3 ﮔﺰﻳﻨﻪ ای است شامل اطلاعاتی در مورد سن شروع قاعدگی،مدت طبیعی خوانریزی ماهانه، بیشترین احساس هنگام اولین قاعدگی و ...خواهد بودﻛﻪ ﺑﺮای ﻫﺮ ﺟﻮاب ﺻﺤﻴﺢ ﻧﻤﺮه ﻳﻚ و ﺑﺮای ﺟﻮاب ﻏﻠﻂ ﻳﺎ ﻋﺪم ﭘﺎﺳﺦ، ﻧﻤﺮه ﺻﻔﺮ ﺗﻌﻠﻖ خواهد ﮔﺮﻓﺖ . ﺑﺨﺶ ﺳﻨﺠﺶ ﻋﻤﻠﻜﺮد شامل8 ﮔﻮﻳﻪ در ﺑﻌﺪ ﺑﻬﺪاﺷت قاعدگی نظیر بهداشت فردی این دوران و نحوه تهیه و استفاده از نوار بهداشتی و نحوه خشک کردن لباسها و... خواهد ﺑﻮد . در واﻗﻊ، ﺑﺮ اﺳﺎس ﭼﻚ ﻟﻴﺴﺖ اﻧﺘﺨﺎب ﺷﺪه، ﺧﻮد دانش آﻣﻮزان ﻋﻤﻠﻜﺮد ﺧﻮد را ﮔﺰارش ﻣﻲ ﻧﻤایند و دﻟﻴﻞ اﻳﻦ اﻣﺮ ﻋﺪم اﻣﻜﺎن مشاهده ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﻋﻤﻠﻜﺮد داﻧﺶ آموزان در مورد بهداشت قاعدگی است. ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﻫﺮ ﮔﻮﻳﻪ 3 گزینه ای و 2 گزینه ای متفاوت خواهد بود .پاسخ صحیح 1 نمره و پاسخ اشتباه یا عدم پاسخ نمره صفر خواهد گرفت.نمره بالاتر نشان دهنده عملکرد مطلوبتر و بهتر است.برای تنظیم سوالات پرسشنامه آگاهی و عملکرد از اطلاعات مقاله های "سن منارک و آگاهی از مدیریت بهداشت قاعدگی در دختران دانش آموزان دختر در استان آمهارا ، اتیوپی: پیامدهای مربوط به مراقبین بهداشت و معلمان مدارس(37)" و "بهداشت قاعدگی: آگاهی و عملکرد در بین دانش آموزان نوجوان دختر ساونر ، بخش ناگپور(9)" استفاده شده است .بعضی سوالات متناسب با فرهنگ جامعه ایرانی تغییرات جزئی داده شده است و روایی و پایایی آن نیز در حین انجام مطالعه تعیین خواهد شد. پرسشنامه PSST توسط Steiner، McDougall، Brown در سال ۲۰۰۳ در دانشگاه McMasterکانادا ساخته شد و توسط سیه بازی و همکاران در جمعیت ایرانی استاندارد شده است که شدت بیماری را در حد لزوم و تاثیر علایم را در زندگی افراد نشان می دهد و از چارت های دو سیکلی آینده نگر، علمی تر و از نظر زمانی به صرفه تر است. این پرسشنامه شامل دو بخش علایم و تاثیر علایم بر زندگی افراد است. در آزمون تعیین پایایی این پرسشنامه، سازگاری درونی با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ، در بخش علایم 9/0 و در بخش تاثیر علائم بر زندگی 91/0و در کل پرسشنامه ۹۳/0 به دست آمد و همچنین همبستگی درون خوشه بین دو بخش ۸/۰ بود. در بخش روایی که از دو شاخص نسبت روایی محتوا (CVR) و شاخص روایی محتوا (CVI) استفاده شد، مقادیر این دو شاخص به ترتیب 7/0 و 8/0 به دست آمد(39) .این پرسشنامه شامل 19 پرسش و دو بخش است. بخش اول 14 علایم از علایم جسمانی و روانی سندرم پیش از قاعدگی و بخش دوم (5 سوال آخر) تاثیر این علایم بر زندگی فرد را می سنجد. برای هر سوال 4 معیار اصلا، خفیف، متوسط و شدید از نمره صفر تا 3 در نظر گرفته شده است. جهت تائید تشخیص PMS متوسط یا شدید باید 3 شرط ذیل با هم وجود داشته باشند. 1) از گزینه 1 تا 4 حداقل یک مورد متوسط یا شدید باشد. 2) علاوه بر مورد 1، از گزینه 1 تا 14 حداقل 4 مورد متوسط یا شدید باشد. 3) در بخش دوم (تاثیر علایم بر زندگی) یک مورد متوسط یا شدید باشد.پرسشنامه مقیاس دیداری درد ((VAS:Visal Analog Scale: مقیاس دیداری اندازه گیری شدت درد ابزار استانداردی می باشد و در ایران هم کاربرد زیادی دارد. اعتبار و اعتماد علمی مقیاس اندازه گیری درد در مطالعات متعددی بررسی شده است. نتایج مطالعه ویلیامسون و هوگارت (2005) در ارتباط با این ابزار نشان می دهد که این ابزار دارای روایی و پایایی مناسب بوده و عملاً در درمان قابل استفاده می باشد، در ضمن اعتبار و پایایی این ابزار در کتب مراجع پرستاری (پرستاری داخلی و جراحی برونر و سودارث، اصول پرستاری پوتر و پری) نیز ذکر گردیده است. مقیاس دیداری اندازه گیری شدت درد یک خط کش 10 سانتی متری می باشد که در انتهای سمت چپ آن واژه بدون درد و ودر انتهای سمت راست آن واژه شدیدترین حالت درد نوشته شده است.فرد با توجه به میزان درد خود در 48 ساعت گذشته روی پیوستار علامت می گذارد. شرکت کنندگان شدت درد متوسط را که در 24 ساعت اخیر در پایان هر روز از درد قاعدگی تجربه کرده اند ثبت خواهند کرد(حداکثر یک روز قبل از شروع قاعدگی تا روز پنجم سیکل).(39) میزان درد با استفاده از مقیاس VAS که برای سنجش درد استاندارد شده است، اندازه گیری خواهد شد(40).مقیاس اندازه گیری درد از صفر تا ده بدین صورت تقسیم خواهد شد: 0-1: بدون درد 2-3: درد کم 4-5: درد زیاد 6-7: درد بسیار زیاد 8-9: حداکثر درد 10: درد غیر قابل تحمل پرسشنامه ولی-فرزندی مارک ای.فاین، جی.ار.مورلند، و اندرو شوبل: « مقیاس رابطۀ ولی- فرزندی» یک ابزار 24 سوالی برای سنجیدن نظر جوانان دربارۀ رابطۀ آنان با والدین شان است. این ابزار اساساً برای سنجیدن اثرات طلاق بر فرزندان بزرگ والدین مطلقه ساخته شد، اما به نظر می رسد که این ابزار برای سنجیدن رابطۀ هر کودکی (حتی خردسالان) با والدین شان مفید است. «مقیاس رابطۀ ولی- فرزندی» دو صورت دارد، یکی برای سنجیدن رابطۀ فرزند با مادر و یکی هم برای سنجیدن رابطۀ فرزند با پدر. هر دو فرم مقیاس یکسان است ، بجز اینکه کلمۀ «پدر» و «مادر» عوض می شوند. با این حال، عوامل متفاوتی درفرمهای مربوط به پدر و مادر بارز شده است. عوامل پرسشنامۀ مادر از این قرار است: عاطفۀ مثبت(سوالهای 1 تا 3، 6 و 7و 15تا24)، آزردگی/سردرگمی نقش (سوالهای 9، 14)،همانند سازی (سوالهای 13، 23، 24)، و ارتباط یا گفت و شنود (سوالهای 4،5،7،8،15،16،17).مقیاس رابطۀ ولی- فرزندی با ضریب آلفای 89/0 تا 94/0 برای خرده مقیاسهای مربوط به پدر و نیز آلفای کلی 96/0 و ضرایب آلفای 61/0(همانندسازی) تا 94/0 برای خرده مقیاسهای مربوط به مادر و نیز آلفای کلی96/0 ، از همسانی درونی عالی برخوردار است. هیچ اطلاعاتی دربارۀ پایایی آن در اختیار نیست. نمره گذاری« مقیاس رابطۀ ولی- فرزندی» را می توان به آسانی نمره داد. به این صورت که نمرۀ سوالات منفی (9، 13، 14) را معکوس می کنیم و سپس نمرات تک تک سوالها را جمع و حاصل جمع را بر تعداد سوالهای هر عامل برای بدست آوردن نمره(میانگین) آن خرده مقیاس تقسیم می کنیم. نمرۀ کل عبارات از جمع میانگین های خرده مقیاسهاست(40). پروتکل مداخله آموزشی: مادران دارای معیار ورود به مطالعه را پس از اخذ رضایت به طور تصادفی در دو گروه مداخله و کنترل قرار می دهیم .هر گروه 95 نفر خواهد بود. سپس دختران هر دو گروه ابتدا پرسشنامه های مربوط به پیش آزمون را تکمیل خواهند کرد سپس یک ماه بعد از جلسات آموزشی دانش آموزان پرسشنامه پس آزمون را تکمیل خواهند کرد. الف) آموزش مادران هدف اول: آشنایی با دستگاه تولید مثل زنانه و عملکرد و اختلالات آن از طریق سخنرانی و نمایش اسلاید و فیلم هدف دوم : توسعه دانش بهداشت قاعدگی در دختران نوجوان از طریق طریق سخنرانی و نمایش اسلاید و فیلم هدف سوم: آشنا کردن مادران با نیازهای جسمی- روانی و عاطفی دختران در سنین بلوغ از طریق سخنرانی و نمایش اسلاید و فیلم هدف چهارم: توسعه مهارت های ارتباطی مادران طریق سخنرانی و ایفای نقش هدف پنجم: نحوه بکار گیری مهارت های ارتباطی در ار تباط با فرزندان دختر ب) بحث و مذاکره گروهی با مادران هدف : آشنایی و بحث در رابطه با چگونگی برقراری ارتباط موثر در ارتباط مادر-دختر ج) ایجاد شبکه رسانه ای اجتماعی بین مادران هدف: افزایش تعامل با مادران و طرح مشکل و بررسی راهکارها با مشارکت مادران در راستای اجرای پروتکل مداخله مادران ، مادران گروه مداخله، محتوای آموزشی مبتنی برارتقای مهارتهای ارتباطی مادر- دختر نوجوان در زمینه سلامت قاعدگی را برای تحقق اهداف تعریف شده در طی جلسات آموزشی طراحی شده را دریافت و مطالب مورد نیاز را به فرزندان خود منتقل خواهند کرد(تعداد جلسات و زمان آن بر اساس نیازمندی و مشارکت مادران و تشخیص مجریان برنامه متغیر خواهد بود) اجرای این بخش از برنامه بعهده تیم تحقیقاتی و افراد مجرب از کارشناسان روانشناسی ، ماما وبهداشت عمومی خواهد بود..مکان برگزاری ، یکی از مدارس استفاده شده در این پژوهش خواهد بود.همچنین برای اینکه فرایند تبادل اطلاعات آموزش داده شده از مادر به فرزند بهتر انجام شود به مادران توصیه خواهد شد که عناوین آموزشی را قبل از شروع هر جلسه به دخترانشان اطلاع دهند تا فرصت کافی برای طرح سوالات از طرف دختران به مادرانشان به وجود آید. برای تبادل اطلاعات و ایجاد فرصت طرح سوال برای گروه مداخله یک گروه شبکه اجتماعی رسانه ای توسط مجری طرح نیز ایجاد خواهد شد تا در ساعات غیر از جلسه آموزشی نیز امکان ارتباط و تبادل نظرات وجود داشته باشد. بعد از پایان برنامه آموزشی تمامی محتوای آموزشی از طریق این گروه تلگرامی در اختیار مادران گذاشته خواهد شد. همچنین جهت آشنایی و بحث در رابطه با چگونگی برقراری ارتباط موثر در ارتباط مادر-دختر جلسات بحث و مذاکره حضوری مورد نیاز طراحی و انجام خواهد شد.