ارزیابی و تبیین اثرات "طرح پزشک خانواده" بر سلامت خانوارهای شهری بناب

مجریان: حیدر ندریان

خلاصه روش اجرا: در منشور اوتاوا " ارتقای سلامت ، فرایند توانمند سازی مردم جهت افزایش کنترل بر سلامت و بهبود سلامت خود" تعریف شده است. ارتقای سلامت معرف یک فرایند اجتماعی و سیاسی فراگیر است که نه تنها شامل اقداماتی است که در راستای تقویت مهارتها و قابلیت های افراد صورت می گیرد، بلکه اقداماتی نیز در راستای تغییر شرایط اجتماعی، محیطی و اقتصادی صورت میگیرد، بدین منظور که اثرات آنها بر روی سلامت فردی و عمومی کاهش یابد. بر اساس منشور ارتقای سلامت اوتاوا، ایجاد سیاست عمومی سالم یکی از پنج اقدام اساسی در جهت ارتقای سلامت جوامع است که می بایست مورد حمایت و پایش قرار گیرد و در راستای ایجاد سیاست عمومی سالم است که (world Health Organization)WHO بر انجام فرایند HIA (Health Impact Assessment) بر روی تمامی سیاستها، تصمیم گیریها، طرحها و اقداماتی که در همه کشورها اجرا می شود، تأکید می کند تا اثرات آنها بر روی سلامت مشخص شود و در نتیجه اقدامات لازم جهت کاهش اثرات منفی بر روی سلامت جامعه به موقع صورت گیرد. و از طرفی، سازمان بهداشت جهانی پزشک خانواده را هسته اصلی تلاش های جهانی برای بهبود کیفیت، هزینه - اثربخشی و صلاحیت در مراقبت های بهداشتی پیشنهاد نموده است. در همین راستا در ایران درسال 1384 طرح پزشک خانواده برای تمام ساکنین مناطق روستایی، عشایری و شهرهای زیر 20 هزارنفر به مرحله اجرا در آمد. به منظور توسعه و فراگیری طرح، پزشک خانواده شهری از اسفند ماه سال 1394 در شهر بناب نیز به اجرا درآمده است و با توجه به اثرات وسیع طرح پزشک خانواده در سلامت خانوارها، بر طبق بررسی و جستجوهای محققین مطالعه حاضر، متأسفانه تاکنون هیچ مطالعه ای، اثرات این طرح را بر سلامت خانوارها بصورت جامع بررسی ننموده است. به این معنی که آیا طرح پزشک خانواده شهری در راستای حفظ و ارتقاء سلامت جامعه پیش رفته است یا خیر. لذا در مطالعه حاضر ، هدف بر این است که با یک مطالعه سه سویه سازی همزمان، اثرات این طرح بر روی سلامت خانوارها در شهر بناب، مورد بررسی قرارگیرد. نتایج مطالعه حاضر می تواند شواهدی برای بازنگری خدمات بهداشتی که یکی دیگر از مکانیسمهای منشور اوتاوا به منظور ارتقا سلامت جوامع است فراهم نماید . این مطالعه یک مطالعه با طرح سه سویه سازی همزمان (Concurrent Triangulation Design) خواهد بود که هدف بر این است که یافته های بخش کمی مطالعه با یافته های بخش کیفی تایید شود و نیز اعتبارسنجی متقابل بین داده های حاصل از دو روش صورت گیرد (Cross-validation). هدف از بکارگیری این طرح، جبران نقاط ضعف و کاستی های داده های کمی با یافته های بخش کیفی است. ادغام داده ها نیز در مرحله تفسیر (interpretation) یافته ها صورت خواهد گرفت. پس از تعیین اعضای تیم تحقیق بعنوان گروه رهبر (steering group) و توافق بر چهارچوب و مراحل اجرای کار، فرایند ارزیابی شروع خواهد شد. در ابتدا نیمرخی از وضعیت سلامت ساکنین شهر بناب بصورت توصیفی تهیه خواهد شد. میزانهای مرگ و میر و ابتلا (به تفکیک بیماریهای واگیر و غیرواگیر) و شاخصهایی مانند امید به زندگی و درصد باسوادی و نیمرخ جمعیتی مرور خواهد شد. سپس مراحل کمی و کیفی بصورت همزمان انجام خواهد شد: در مرحله کمی داده های 10 سال اخیر در حوزه خدمات طرح پزشک خانواده شهری که از گزارش های رسمی سالانه مرکزبهداشت شهرستان بناب استخراج خواهند شد، مورد بررسی قرار خواهد گرفت. در این مرحله ، از روشITSA)Interrupted Time Series Analysis) برای تجزیه و تحلیل داده های کمی استفاده خواهد شد و مدل رگرسیون (ITSA) برای ارزیابی علت بین برنامه به عنوان مداخله و پیامدهای مورد مطالعه مورد استفاده قرار خواهد گرفت و سپس Descriptive Analysise انجام خواهد گرفت و به صورت توصیفی نمودارهای خطی روند تغییرات میانگین شاخص ها برای یک دوره زمانی 10 ساله (87-97) ترسیم خواهد شد و سپس ضریب همبستگی پیرسون برای نشان دادن رابطه بین سال و شاخص ها محاسبه و ارتباط بین تعدادی از این شاخص ها تعیین خواهد شد و و برای انجام تجزیه تحلیل های فوق نرم افزار آماری SPSS نسخه 22 استفاده خواهد شد و در هنگام ارائه روند شاخصهای مطالعه حاضر، تغییرات در شاخصهای مهم مانند سطح سواد، تغییرات سنی جمعیت، نسبت سرباری، میزان بیکاری و غیره (که در پروفایل جمعیت بناب به انها پرداخته خواهد شد) در کنار شاخصهای مدنظر ارائه خواهد شد تا امکان مقایسه آنها و به چالش کشیدن روندها وجود داشته باشد و همچنین یک زمان وقفه یک ساله (سال 95) برای تنظیم زمان تغییرات واقعی و زمان بین اجرای مداخله در نظر گرفته خواهد شد. در مرحله کیفی مصاحبه های فردی عمیق و یا بحثهای گروهی متمرکز با متخصصین و ساکنینی که از خدمات طرح استفاده کرده اند و نیز افرادی که از این خدمات استفاده نکرده اند صورت خواهد گرفت. مشارکت کنندگان، ذینفعان طرح (دریافت کنندگان خدمات طرح پزشک خانواده و نیز کسانی که خدمات طرح پزشک خانواده را دریافت نکرده اند) و متخصصین کلیدی حوزه سلامت شهر بناب (رئیس شبکه و معاون بهداشتی شهرستان، کارشناسان ستادی واحدهای مختلف مرتبط با طرح پزشک خانواده، روسا و کارشناسان مراکز بهداشتی درمانی شهری) می باشند که محل زندگی ثابت آنها شهر بناب می باشند و 10 سال اخیر را ساکن شهر بوده باشند. تحقیق در بخش کیفی به روش تحلیل محتوای قراردادی با رویکرد مرسوم (Conventional) انجام خواهد گرفت. روش نمونه گیری به صورت هدفمند خواهد بود و به منظور رسیدن به غنای لازم و تکرار اطلاعات بدست آمده جلسات بحث گروهی و مصاحبه تا زمان به اشباع رسیدن داده ها ادامه خواهد داشت. در نهایت داده های هر دو مرحله در مرحله تفسیر نتایج ادغام خواهد شد و به روش فن گروه اسمی (nominal Group) و با هدف شناسایی حوزه های توافق و عدم توافق بین افراد شرکت کننده در مطالعه، یافته ها با همدیگر و نیز با یافته های مطالعه کمی تلفیق می شوند و ارتباط و پیوستگی وتائید و عدم تائید یافته ها انجام می گردد.