تحلیل سیاست های پیشگیری و کنترل بیماری دیابت در استان آذربایجان شرقی و ارائه ی گزینه های سیاستی با تمرکز بر اصلاح رفتار مصرف کننده

مجریان: رحیم خدایاری زرنق , محمد زکریا پزشکی

خلاصه روش اجرا: بیماریهای غیرواگیر به عنوان یکی از چالش های عمده قرن حاضر در سراسر دنیا مطرح می باشند و همه جوامع را تحت تاثیر قرار داده اند. علاوه بر تحمیل مرگ و میر بالا به جوامع، ماهیت مزمن این بیماریها منجر به کاهش کیفیت زندگی بیماران و همچنین تحمیل هزینه های گزاف اقتصادی و اجتماعی به خانوارها و جوامع می شوند. دیابت به عنوان چهارمین بیماری غیرواگیر منجر به مرگ به علت داشتن عارضه های گوناگونی از قبیل بیماریهای کلیه و اعصاب، بیماریهای قرنیه و قطع عضو ناشی از زخم پای دیابتی از موارد قابل توجه در این حوزه می باشد. از آنجایی که عوامل خطر عمده ی این بیماریها از قبیل رژیم غذایی ناسالم، مصرف دخانیات و الکل، کم تحرکی، اضافه وزن و چاقی و همچنین عوامل ریشه ای از قبیل شهرنشینی سریع و برنامه ریزی نشده و سالمندی جمعیت، در حوزه ی سبک زندگی و عوامل اجتماعی تعیین کننده ی سلامت قرار دارند لذا در برنامه ریزی و سیاستگذاری جهت کنترل و مهار این بیماریها توجه به مباحث رفتاری و اصلاح الگوهای رفتار بسیار مهم و حائز اهمیت می باشد. مبحث رفتار به عنوان یکی از اهرم های کنترل نظام سلامت چه به صورت صریح و چه به صورت ضمنی در موفقیت و شکست برنامه ها و سیاست های حوزه ی سلامت اثرگذار می باشد و در نهایت علت موفقیت یا شکست هر تغییر سیاستی یا اصلاح در نظام سلامت به مسائل رفتاری باز می گردد. رفتار مصرف کننده هم به عوامل شخصی و هم به عوامل سیستمی مربوط به حوزه ی سلامت و هم به عوامل زمینه ای مربوط به خارج از حوزه ی سلامت بستگی دارد. در خصوص رفتار ارائه کننده خدمت عوامل عمده مربوط به نظام سلامت از قبیل ساختار، قوانین و مقررات و سیستم انگیزشی هستند. از این رو برای موفقیت در اجرای سیاست ها و برنامه های اصلاحی حوزه ی سلامت آگاهی از الگوهای ذهنی تصمیمی گیری و همچنین عوامل محرک و عوامل بازدارنده ی رفتاری هم در مردم به عنوان مصرف کننده ی خدمات بهداشتی درمانی و هم در ارائه کنندگان خدمات سلامت جهت سیاست گذاری اثربخش حائز اهمیت می باشد. مباحث بازاریابی اجتماعی و معماری انتخاب در این راستا وارد عرصه ی سیاستگذاری سلامت شده اند. مطالعه ی حاضر یک مطالعه از نوع mix method است که با رویکرد ترکیبی کیفی- کمی انجام خواهد شد. بخش کیفی مطالعه از نوع تحلیل سیاست می باشد و بخش کمی به صورت survey و از طریق پرسشنامه جهت تکمیل اطلاعات مورد نیاز انجام خواهد شد. نمونه ها در بخش کیفی شامل اسناد سیاستی، رسانه ها و صاحبنظران کلیدی حوزه ی دیابت و بیماریهای غیرواگیر می باشد. در خصوص صاحبنظران کلیدی نمونه گیری به صورت هدفمند می باشد و تا رسیدن به مرحله ی اشباع داده ها ادامه می یابد. جهت دستیابی به اطلاعات کامل و جامع در نمونه گیری سعی خواهد شد تا حد امکان ناهمگونی (hetrogenecity) نمونه ها رعایت شود. جامعه ی آماری در بخش کمی شامل بیماران دیابتی می باشد که به روش تصادفی ساده و براساس جدول مورگان و فرمول کوکران به تعداد 400 نفر نمونه گیری می شود. مراحل مطالعه شامل موارد زیر می باشد: 1- بررسی سیاست ها، تجارب، اقدمات، ابتکارات و برنامه های بین المللی و ملی مرتبط در خصوص کنترل و پیشگیری از دیابت - از طریق مرور نظام‌مند در پایگاه‌های داخلی و خارجی 2- شناسایی و تحلیل چالش ها و فرصت های پیش رو و نقاط ضعف و قوت سیستم سلامت(تحلیل زمینه سیاستی) در خصوص پیشگیری و کنترل دیابت 3- تحلیل محتوای سیاستها، برنامه ها و اقدامات صورت گرفته در راستای پیشگیری و کنترل بیماری دیابت در استان آذربایجان شرقی 4- تحلیل فرایند سیاستگذاری مربوط به پیشگیری و کنترل بیماری دیابت در استان آذربایجان شرقی 5- تحلیل ذینفعان پیشگیری و کنترل بیماری دیابت در آذربایجان شرقی -در خصوص اهداف 2 تا 5 داده ها از طریق بررسی اسناد سیاستی موجود در مورد برنامه ها و سیاست های مربوط به دیابت، بررسی رسانه ها و مصاحبه ی عمیق و بحث گروهی متمرکز با صاحبنظران این حوزه (مدیران نظام سلامت، مدیران بیمارستان ها و مراکز بهداشتی و شبکه های بهداشت و درمان، اساتید دانشگاهی صاحب نظر در این حوزه، پزشکان عمومی و متخصص به خصوص متخصصین غدد، پرستاران، بهورزان، اساتید اقتصاد و اقتصاد سلامت و مدیران سازمانهای بیمه سلامت) گردآوری خواهد شد. -تحلیل ذینفعان از طریق مدل تحلیل ذینفعان سازمان جهانی بهداشت انجام خواهد شد. 6- تعیین الگوی رفتاری بیماران دیابتی و عوامل موثر بر آن - این هدف از طریق پرسشنامه ی رفتارهای جست و جو کننده ی سلامت و پرسشنامه فردی دیابت و همچنین انجام مصاحبه ی عمیق نیمه ساختار یافته با بیماران جهت گردآوری داده های تکمیلی صورت می گیرد. 7- تعیین گزینه های سیاستی مورد نیاز در قالب چارچوب اهرم های کنترل - این هدف براساس یافته های6 مرحله ی پیشین و با استفاده از پانل خبرگان انجام می گیرد در مرحله آخر بر اساس یافته های 6 مرحله ی پیشین گزینه های سیاستی مناسب جهت کنترل و پیشگیری از دیابت با تمرکز بر اصلاح الگوی رفتار مصرف کننده به تفکیک نقش هر یک از ذینفعان در قالب چارچوب اهرم های کنترل طراحی می گردد. هدف استفاده از چارچوب اهر های کنترل در این مرحله این است که راهکارها به صورت جامع و ساختار یافته ارائه شود. اگرچه تمرکز عمده ی این مطالعه بر راهکارهای مبتنی بر اصلاح الگوی رفتار بیماران است ولی از آنجایی که برای اعمال تغییرات و اصلاحات دلخواه در اهرم کنترل رفتار ممکن است اعمال تغییرات و اصلاحاتی در سایر اهرم های کنترل نیز مورد نیاز باشد لذا در این مرحله از چارچوب اهرم های کنترل به صورت کامل و همه جانبه استفاده خواهد شد.